Dünya yaşlanıyor, bu durum ülkeleri de her manada etkiliyor.
Marmara Üniversitesi Sosyoloji Kısmı Öğretim Üyesi ve Nüfus ve Toplumsal Siyasetler Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Prof. Dr. Mehmet Fatih Aysan, dünyada yaşanan nüfus meselesinin altında yatan sebepleri kaleme aldı.
“BİRÇOK ÜLKENİN GÜNDEMİNDE”
Dünya nüfusu süratli bir dönüşüm geçiriyor. Sanayi ihtilali sonrası süratle artan nüfus son devirdeki gelişmelerin de tesiriyle eskisi kadar süratle yükselmiyor. Birleşmiş Milletler (BM) projeksiyonlarına nazaran günümüzde 8,2 milyar olan dünya nüfusunun 2080’li yıllarda 10 milyar düzeylerine ulaşıp akabinde düşmesi öngörülüyor.
Genellikle Batı Avrupa ve Uzak Doğu’nun sorunu olarak düşünülen yaşlanma olgusu son yıllarda global bir sorun haline geldi. O denli ki, 35 yıl ortadan sonra Kasım 2025’te Doha’da ikincisi düzenlenen BM Toplumsal Kalkınma Doruğu’nun temel mevzularından biri de yaşlanma ve bunun getirdiği toplumsal ve ekonomik risklerdi.
İnsanlık tarihinde birinci defa neredeyse tüm dünya daima birlikte yaşlanıyor. Bu demografik dönüşüm, ekonomik, toplumsal ve siyasi alanda potansiyel tesirleriyle birçok ülkenin gündemini meşgul ediyor.
DEMOGRAFİK DÖNÜŞÜMÜN ALTINDA YATAN SEBEPLER NELER
Aslında bu gelişmenin iki temel nedeni var; altta yaşlanma ve üstte yaşlanma. Altta yaşlanma, doğurganlığın süratle düşmesiyle birlikte alttan yeni jenerasyonların gelmemesi ve doğal olarak yaşlı nüfus oranın yükselmesi manasına geliyor. O denli ki, BM bilgileri dünya nüfusunun üçte ikisinin nüfusun yenilenme seviyesi olan 2,1’in altında olduğu ülkelerde yaşadığını gösteriyor.
Uzun yıllar doğurganlığı yüksek seyreden Hindistan ve Bangladeş’in toplam doğurganlık suratı günümüzde 2,1 düzeylerine geriledi. Uzun yıllardır doğurganlığı düşük seyreden İtalya’da toplam doğurganlık suratı 1,3 Japonya’da ise 1,2 düzeylerine indi. ABD’de ise doğurganlık öbür ülkelere nazaran biraz daha yüksek seyretse de 1,6 ile yenilenme seviyesinin bir epey altında.
Arap ülkelerinden ise son durum Suudi Arabistan’da 2,0, Katar’da 1,7 ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde (BAE) ise yalnızca 1,4. Lakin en büyük ve dramatik düşüş 0,75 ile Güney Kore’de bulunuyor.
Türkiye de doğurganlığı en süratli düşen ülkeler ortasında. 1960’larda 6,5 düzeylerinde olan toplam doğurganlık suratı 2000’lerin başında yenilenme seviyesine yakın seyrederken 2014 yılında bir ölçü artış ile 2,19’a çıksa da akabinde her yıl tertipli olarak düşerek 2024 yılında 1,48’e kadar geriledi. Değişik kıtalarda, çeşitli dinlere mensup, farklı ekonomik seviyelere sahip birçok ülkede süratle düşen doğurganlık ve bunun getirdiği riskler bu ülkelerde farklı veçheleriyle tartışılıyor.
Yaşlanmanın ikinci nedeni ise üstte yaşlanmadır. Doğuşta ömür beklentisi son yüzyılda, Kovid-19, Sahra Altı Afrika’daki AIDS salgını ve Sovyet bloğunun yıkılmasının akabinde Doğu Avrupa’da ölümlerin artması üzere kimi özel durumlar haricinde, tüm dünyada süratle yükselmiştir. 1950’lerde dünya genelinde 50 yıla bile ulaşamayan doğuşta ömür beklentisi günümüzde bayanlarda 76, erkeklerde 71 yıldır.
Türkiye’de de benzeri bir biçimde süratle artan ömür beklentisi bayanlar için 80, erkekler için 75 yıl ile dünya ortalamasının üzerindedir. Japonya, Güney Kore ve İsviçre üzere gelişmiş ülkelerde ise doğuşta ömür beklentisi her iki cinsiyet için 85 yıl seviyelerindendir.
Doğum ve vefatı direkt etkileyen temel dinamik ise çoklukla toplumsal siyasetler ve refah devletinin yapısı. Bu çerçeveden bakılırsa nüfus yaşlanması refah devletinin hem başarısı hem de başarısızlığı olarak kıymetlendirilebilir. Yaşlanma, refah devletinin bir başarısıdır zira kozmik sıhhat hizmetlerinin yaygınlaşması, yeni tedavilerin ortaya çıkması, aşıların yaygınlaşması ve halk sıhhatinin bir toplumsal siyaset sıkıntısı olarak kabul edilerek siyasetler üretilmesi, vefat oranlarının tüm yaş kümelerinde düşmesine ve insanların çok daha uzun yıllar yaşayabilmesine ve nüfusun yaşlanmasına imkan verir.
Bununla birlikte refah devletlerinin, kreş hizmetlerinin yetersizliği, fiyatsız ve kaliteli eğitime erişimdeki meseleler, fiyatlı annelik müsaadelerinin hudutlu olması, aile dostu olmayan kentleşme ve konut sorunu üzere alanlarda değişen ekonomik ve toplumsal yapıya uygun toplumsal siyasetler üretememesi, doğurganlığın süratle düşmesine neden oldu. Fakat şu da bilhassa belirtilmelidir ki, doğurganlıktaki düşüşün yegane sebebi ekonomik değildir. Kültürel değişimi de gerçek anlamak ve buna uygun tedbirler almak gerekir ki, bu da öbür bir yazının mevzusudur.
HANGİ SİYASETLER TESİRLİ OLUR
Demografik geçiş, toplumların vakit içinde yüksek doğum ve mevt oranlarından düşük doğum ve vefat oranlarına hakikat yaşadığı yapısal nüfus dönüşümdür. Türkiye, 2010’lu yıllarla birlikte demografik geçişin yeni bir basamağına geçmiş, bu periyotta hem vefat, hem de doğum oranları düşük düzeylerde sabitlenmiştir. Ülkemiz demografik geçişi Batı Avrupa’dan çok daha geç deneyim etse de bu dönüşümü çok daha süratli yaşamanın getirdiği risklerle yüzleşmek zorundadır.
Bu demografik dönüşümler, işgücü piyasasında daralma, toplumsal güvenlik sistemlerinde finansman problemleri ve yaşlı bağımlılık oranının artması üzere ekonomik riskler kadar, hane halkının küçülmesi, aile ve akraba alakalarının dönüşmesi, jenerasyonlar ortası münasebetlerin zayıflaması, yalnızlaşma üzere toplumsal riskleri de beraberinde getirir.
Bu yeni demografik durumun tahlili ise, toplumda korku uyandıran bir telaffuzdan fazla bu dönüşümün hakikat tahlil edildiği ve uzun vadeli siyasetler üretildiği yapan bir demografik telaffuzun benimsenmesidir. Bunun da dört temel boyutu vardır.
Bunlardan birincisi, refah devletinin yetersiz kaldığı toplumsal siyasetleri güçlendirerek doğurganlığın daha da düşmesini önlemek ve toplam doğurganlık suratını 2,1 düzeyine yaklaştırmaya yönelik gayret göstermektir.
İkinci olarak etkin yaşlanma ile yaşlanan nüfusun iktisada ve topluma katkı vermesi için yeni imkanlar geliştirirken birebir vakitte yaşlanan nüfusun refahını da gözetecek siyasetler gerçekleştirmek.
Üçüncü değerli ayak ise hakikat ve planlı bir göç siyasetiyle uzun vadede işgücünde meydana gelecek boşlukların süratle kapatılması sağlamak.
Son olarak yapay zeka ve robot teknolojileri ile yaşlanan nüfusun getirdiği gereksinimlere yanıt üretmektir.
Bu siyaset tekliflerinin temel gayesi ise demografik dinamikleri denetim etmekten çok vatandaşların refahını artırmaya yönelik olmalıdır. Yanlışsız siyasetlerle desteklenen bu refah siyasetleri demografik meydan okumalara uzun vadede aslında karşılık verecektir.
